Tefsir

Kur’an’da Kurban – Molla Abdullah

sahidummetkurandakurban
avatar
Written by sahidummet

Hamd, alemlerin rabbi olan Allah’a mahsustur. Salat ve selam mahlukatın en hayırlısı Hz. Muhammed’in, Ehli beytinin, Ashabının ve bütün Müslümanların üzerine olsun.

Allah’u teala Kitab-ı Kerim’de şöyle buyuruyor:

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın ismiyle.

“O halde Rabbin için namaz kıl ve kurban kes!” (Kevser 2)

Kurban kelimesi Arapçadır ve karibe ya da karube fiilinin masdarı olup yakın olmak, yaklaşmak anlamına gelir. Çoğulu karabin’dir.

İslami ıstılahtaki Asıl anlamı Allah’a yaklaştıran her şeydir.

“Onlara Adem’in iki oğlunun gerçek olan haberini oku: Onlar (Allah’a) yaklaştıracak birer kurban sunmuşlardı. Onlardan birininki kabul edilmiş, diğerininki kabul edilmemişti. (Kurbanı kabul edilmeyen) Demişti ki: «Seni mutlaka öldüreceğim.» (Öbürü de:) «Allah, ancak korkup sakınanlardan kabul eder.” (Maide 27)

“Bu durumda, Allah’ı bırakıp kurban (Allah’a yakınlık sağlamak) için edindikleri ilahlar, onlara yardım etselerdi ya. Hayır, onlar, kendilerinden kaybolup gittiler. Bu (edindikleri ilahlar ve onlara yükledikleri), onların yalanları ve uydurmakta olduklarıdır.” (Ahkaf 28)

“Namaz kurbandır…” (Allah’a yakınlıktır)  (sahih-i ibni hibban)

Ayet ve hadislerde görüldüğü üzere kurbanın asıl anlamı budur.

Örfi anlamı ise: “Allah’a yaklaşmak ve Allah rızasına ermek niyetiyle, belli şartlara sahip olup kesilen, kurban edilen, hayvandır.”

Örfen bu anlamda kullanılıp meşhur olduğundan dolayı asıl anlamından çıkmıştır.

KURBAN İBADETİNİN KISA TARİHÇESİ

Kurban ibadetinin tarihi oldukça eskidir. Hz. Âdem (a.s)’ın çocuklarının adakları ile ilgili olarak bizlere ulaşmış olan bilgiler kurban kesme ya da adamanın, adak sunmanın ilk insanla başladığını yani her ümmette olduğunu gösterir niteliktedir:

“Her ümmet için, Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanların üzerlerine O’nun adını anarak kurban kesmeyi meşru kıldık. Sizin ilahınız tek bir İlâhdır, O’na teslim olun. Allah anıldığı zaman kalpleri titreyen, başlarına gelene sabreden, namaz kılan, kendilerine verdiğimiz rızıktan sarf eden ve Allah’a gönül vermiş olan kimseleri müjdele.” (Hac 34)

Bu gün itibariyle hac mevsiminde icra edilen, Peygamber Efendimiz tarafından dini bir vecibe olarak tebliğ edilen kurban ibadetinin temelleri Hz. İbrahim (a.s) ile oğlu arasında vuku bulan hadiseye kadar uzanır. Zaten Allah’ın emriyle,Kâbe-i Muazzama haccedilsin yani ziyaret edilsin diye inşa eden de Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail’dir.

Bu hadise şöyledir: Hz. İbrahim (a.s.) bir ara oğlu İsmail’i kurban ettiğini rüyasında görür ki bu bir ilâhî vahiydir. Hz. İbrahim durumu oğluna açıklar, oğlu İsmail de buna hazır olduğunu bildirir. Bunun üzerine Hz. İbrahim oğlu İsmail’i kurban etmeye hazırlanırken Cenâb-ı Hak onların bu samimiyet ve teslimiyetlerinden dolayı İsmail’e bedel olarak bir koç gönderir. Hz. İbrahim de oğlu yerine koçu kurban eder. Konu ile ilgili âyet şöyledir:

“(Hz. İsmail) babası İbrahim ile beraber yürüyüp gezecek çağa gelince (Hz. İbrahim),

‘Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir düşün ne dersin?’ dedi. Hz. İsmail de:

‘Babacığım, emrolunduğun şeyi yap, inşallah beni sabredenlerden bulursun’ dedi.

Her ikisi de teslim olup (babası oğlunu) şakağı üzerine yatırınca; ‘Ey İbrahim! Rüyayı doğruladın. Biz muhsinleri böyle mükâfatlandırırız. Çünkü bu gerçekten çok açık bir imtihandır’ dedik. Biz oğlunun yerine ona büyük bir kurbanlık fidye verdik. Geride gelecekler arasında ona (iyi bir ün) bıraktık. ‘İbrahim’e selâm’ dedik. Biz muhsinleri böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o, bizim mü’min kullarımızdandır.”(es-Saffat, 37/102-111.)

Ayetteki “Kurban kes!” emrinin açıklamasına geçmeden önce “Namaz kıl!” emrinden kısaca bahsedelim:

Bu namazdan murad hangi namaz olduğu hakkında bir kaç görüş vardır:

1- Ebu Müslim, salat-ı mektube, yani farz namazlar olmasını tercih etmiştir. İbni Cerir ve İbni Münzir bunu İbni Abbas’tan da rivayet etmişlerdir.

2- Farzları da, nafileleri de içine alan namaz cinsi denilmiştir. Çokları bunu tercih etmişlerdir.

3- Bir kısım tefsirciler de demişlerdir ki, bu namazdan maksad Bayram namazı, nahirden maksad da dahaya yani kurban bayramında kesilen kurbanların boğazlanmasıdır.

4- Mücahid, Ata ve İkrime’den rivayet edildiği üzere bir kısım tefsirciler de bu namazdan maksat Bayram sabahı Müzdelife’de kılınan sabah namazı, nahirden maksad da Mina’da kesilen kurbanlar olduğunu söylemişlerdir.

“Kurban kes!”

Burada “kurban kes” emrinin esas mânâsına gelelim: Bu belli ki “nahır”dan türemedir. “Nahır” kelimesi de isim ve masdar olarak kullanılır. İsim olan nahır, göğsün boyun tarafına gelen boğaz çukuruna doğru gerdanlık yerine denir. Masdar olan nahır ise, Rağıb ve diğer dilcilerin beyanına göre aslında nahre isabet ettirmek yani vurmak veya dokunmak veya boğaz çukuruna bıçak sokmak suretiyle nahre rastlamak demektir. Deve başlangıçta oradan kesildiği için onda galip olmuştur. Bundan mutlaka zebhetmek, boğazlamak mânâsına da kullanılmıştır. İntihar da bundan alınmıştır. Maide Sûresi’nde geçtiği üzere malumdur ki, zebh, lebbe denilen çene altından kesmekle de olur. “Kurban kes” emri de bu masdar olan nahırdendir. Zahir olan da boğazlamak mânâsına nahirdendir. Nahr ve zebh, mutlaka kurban için olmak lazım gelmeyip, soyut olarak etini yemek veya satmak için de olabilirse de Zilhicce’nin onuncu günü olan Kurban bayramının üç gününe de Kurban kesmek mânâsına nahır günleri denilmek yaygın olduğu gibi, burada kelâmın sevki (söz gelişi) şükür ve ibadet mânâsı üzerinde olduğu için de kurban mânâsı açıktır. Bundan dolayı, “namaz kıl, kurban kes de Kurban bayramı yap” mânâsına da olabilir. Fakat “venhar” (kurban kes) emrinin mef’ulü zikredilmemiş, neyin kurban edileceği tayin olunmamıştır. Bu cihet, mücmeldir. Bu, şöyle demek olabilir: “Nahr denilen ibadeti de yap, yahut Rabbine kurban için boğazlanmak şanından olanları boğazla. Yahut Kurban bayramı yap. Bunun hepsi de Allah için kurban kesmek mânâsına nahr fiilinde özetlenir. Demek ki bunda mef’ulün cinsini tayin kastedilmeyerek, yahut genellemeye işaret olunarak Allah için hayır olmak üzere boğazlanmak şanından olan önemi haiz herhangi bir kurban kanı akıtmakla fiilin kendisinin meydana gelmesi istenmiştir. Araplar’ın örfünde nahır deve kesmekte çok kullanıldığı ve Hacc Sûresi’nde “Biz kurbanlık develeri de size Allah’ın (dininin) işaretlerinden yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar, ön ayaklarını sıra halinde yere basmış durumda iken üzerlerine Allah’ın ismini anın (da kesin). Yanları yere düş(üp canları çık)ınca da onlardan yiyin, kanaat eden (fakir)e de, isteyen (fakir)e de yedirin. Allah o kocaman hayvanları size boyun eğdirdi ki, şükredesiniz.” (Hacc, 22/36) âyetinde de “büdün” (develer) zikredildiği için pek çok tefsirci burada nahrın boğazlamak mânâsına olduğunu göstermek için “develeri kes” diye takdir ve tefsir etmişlerdir. Maksad kurbanı deveye tahsis etmek değil, en çok bilineniyle en büyüğünü işaret olarak, “develeri, deve gibi iri gövdeli, önemli kurbanlıkları kes” demek olduğunu anlatmaktır. Ebu Hayyan “Bahr” de der ki: “Nahrdan murad hady (Kâbe’ye sevkedilen deve), nüsük (kurban), dahâyâ (kuşluk kurbanlıkları) nahridir. Çoğunluk böyle demiştir. O vakit cihad yoktu, onun için namaz ve kurban, bu ikisiyle emrolunmuştur.”  Alûsî de çoğunluğun kurbanlıkların kesilmesi murad olması üzerinde olduğunu söylemiştir. Hepsinin de maksadı nahrın kurban kesmek mânâsına olduğunu anlatmaktır. Yoksa murad, yalnız deve kesmekten ibaret olduğunu söylemek değildir. Usul-i Fıkıh deyimiyle söyleyecek olursak, nahr boğazlamak mânâsında zahirdir. Fakat mef’ulü hakkında mücmeldir. Ne gibi hayvanların bu kurban için kesilebileceği diğer delillerle beyana muhtaçdır. En’am Sûresi’nde “Sekiz çift (hayvan).” (En’âm, 6/143) buyurulan koyun, keçi, deve, sığır, erkek ve dişi hayvanların sekizinin de büyüklerinden Bayram kurbanı kesilebileceği Fıkıh’ta açıklandığı üzere Peygamber’in sünneti ile beyan olunmuştur. Nahr, devede daha çok bilinmekle beraber diğerlerinin de nahr şanındandır. Bu itibarla nahr, zebh (boğazlama) mânâsına olmakla beraber, kurbanın büyüklüğüne ve şu hale göre gövdeli, kıymetli en yüksek cinsinden en mükemmel şekilde kesilmesine itina, bir de hacc ve kurban bayramı gününün adı olmak münasebetiyle nahr gününe işaret için devede galip olan nahr lafzıyle ifade olunmuş demek olur. Koyun hakkında “onun eti şifadır” hadis delaletiyle koyun eti daha şifalı olduğu için daha iyidir. Sayıca değilse de nitelikçe en yükseğidir ve kurbanın en esaslı, en genel esasıdır. “Kurbanlığın en hayırlısı koçtur.” diye bir hadis de vardır. Hadis ve Fıkıh kitaplarında kaydedildiği üzere Resulullah’ın, kurbanda boynuzlu güzel iki koçu diyerek ve ayağını boyunlarına koyarak kendi eliyle kestiği meşhurdur: Cabir (r.a.)’den rivayet edildiği üzere de demiştir ki: “Peygamber (s.a.v.) ile beraber namazgâhta Kurban namazında hazır bulundum. Hutbesini bitirince minberden indi, bir koçu vardı, Resulullah onu “Bismillahi vallahu ekber, bu benden ve ümmetimin kurban kesemeyenlerinden” diyerek kendi eliyle kesti.” Deve ve sığır cinsi hayvanların yedi kişiye kurban olabileceği de beyan buyurulmuştur. Bir kişi keserse elbette daha büyük hayır ve sevap olur. Ancak bunların da yavruları yetmez. Hac ve Kurban bayramı kurbanlarından başka gerek nezir yani adak ve gerek adamadan sırf nafile olarak tasadduk ve şükür için kesilecek diğer kurbanlar ise eti yenir her hayvandan ve her zaman kesilebilir. Şu halde mutlak kurban, deve kesmeye münhasır olmadığı gibi, Kurban bayramı ve hacca ait kurbanlar ve keffaret kurbanları da deveye mahsus olmadığından “kurban kes” emri de deveye mahsus değil, kurban günü deyiminde olduğu gibi, kurban kesmek mânâsına olmak uygundur. Bunu “nahr-i büdün” (deve kesmek) ile tefsir edenlerin maksadı da develere tahsis için değil, boğazlamak mânâsını anlatmak ve kurbanların bedenlilerine itinayı işaret etmek için olduğundan dolayı Ebu Hayyan ve Alûsî de çoğunluğun ve ekseriyetin görüşünü o şekilde özetlemişlerdir. Ancak Alûsî’nin beyanında Kurban bayramında kesmeye hasretme zahirdir. “Üç şey benim üzerime farz kılındı” hadisine uygun düşen de budur.

 

Çoğunluk görüşünün karşıtına gelince: İbni Ebi Hatim’in rivayetine göre Ebu’l-Ahvas “kurban kes” emrinin göğsünü kıbleye döndür mânâsına kıbleye dönme ile emir olduğunu söylemiştir. Ferra da bu görüşe sahip olmuş ve tevilinde şöyle demiştir: “İniş yerleri karşı karşıya olur” tabirinde olduğu vechile karşı karşıya dönmek mânâsına gelir. Şu beyit de bu mânâdandır:

“Ey Ebu Hakem! Sen Mücanid’in amcası ve mütenahir, yani nahır nahire, göğüs göğüse karşılıklı dere ahalisinin, Mekke ahalisinin efendisi misin?”

el-Ebtahu’l-mütanahır, göğüs göğüse karşılıklı dere demektir. Bu mânâdan “nahr” kıbleye dönme mânâsını ifade edebilir. Gerçekte tenahur lügatta intihar etmek ve boğazlamak mânâsına geldiği gibi, göğse isabet ettirmek, göğüs göğüse karşılamak mânâsından mecaz olarak evlerin ve dere kenarlarının karşılaşması gibi mutlaka tekabül (karşı karşıya olma) mânâsına da gelebilirse de bilinen mânâyı bırakıp da mecaz üstüne mecaz olarak kıbleye dönme mânâsını anlamaya kalkışmak doğru olmaz, nahrin de tanahur mânâsına geldiği kabul edilecek olunca bundan göğüs göğüse cihadı, mücahedeyi anlamak daha çok yakışırdı. Âyetin inişinin Medenî olduğunu söyleyenlere göre bunda bir proplem olmayacağı gibi Mekke’de de ileriye ait bir emir olabilirdi. Mutlak emir, fevri (hemen yapılmayı) gerektirmeyeceği gibi, kurban hakkında da geçtiği vechile vav da geri kalmaya engel olmazdı.

Bunlardan başka İbni Ebi Hatim, Hakim, İbni Merduye ve “Sünen”de Beyhakî Hz. Ali (k.v.)’den şöyle bir rivayette bulunmuşlardır. Demiş ki: Bu Sûresi nâzil olduğunda Resulullah: “Rabbimin bana emrettiği bu kurbanlık nedir?” diye Cibril Aleyhisselam’a sordu. O dedi: Kurbanlık değil, lakin namaz için tekbir aldığında tekbir alırken ve rüku ederken ellerini kaldırmanı sana emrediyor. Çünkü o bizim namazımız, yedi semadaki meleklerin namazıdır. Ve her şeyin bir zineti vardır, namazın zineti de her tekbirde iki elini kaldırmaktır.” Fakat Suyûtî bunun senedine zayıf demiş, İbni Kesir, “bu hadis ciddi olarak münkerdir” demiş; İbni Cevzi de “Mevzuat”dan saymıştır.

İbni Cerir bir de Ebu Ca’fer hazretlerinden, iftitah tekbirinde el kaldırmak” demiş olduğunu nakletmiş. Buhari “Tarih”inde ve Darekutnî “İfrat”da yine Hz. Ali’den, “Namazda sağ elini sol bileğinin üzerine koy da, sonra ikisini göğsüne koy.” demiş olduğunu rivayet etmişler. Ebu’ş-Şeyh ve “Sünen”de Beyhakî Enes’ten merfu olarak ve bazıları İbni Abbas’tan da böyle rivayet etmişler ise de bunların da sıhhati sabit olamamıştır. Suyûtî Hz. Ali’den ikinci hadisi, İbni Ebi Hatim’in ve Hakim’in lâbe’sebih (zararsız) olan bir senedle rivayet ettiklerini söylemiş, Dahhak ile Süleyman Teymî’de namazdan sonra duada ellerini göğsüne kaldır demiş oldukları da nakledilmiştir. Bunlar kurban kesmeye iktidarı olmayanlar hakkında veya namazın adabıyla ilgili bazı rivayetler olabilirse de nahrin malum ve meşhur olan “Kurban kesmek” mânâsını bırakıp, âyeti bunlarla tevile kalkışmak ve bu şekilde “kurban kes” emrini de “namaz kıl” emrine sokmaya çalışmak asla doğru olmaz. Bunların hepsi nihayet namaza ait şeylerdir. Sadece bununla sûre, namaz kılmayanlara ve riyakârlık edenlere karşı ihlâs ile namaz faziletini emretmiş olursa da maunu menetmelerine karşılık Allah için halka yardım olan bir hayır ve kerem, lütuf ve faziletini ihtiva etmiş olmaz. Bu Kevser ihsanına ulaşma şerefinin esas şükrüyle münasip olmaz. Nahrin kurban kesmekte bilindiği ve Kur’ân’ın üslubunda namaz emirlerinden sonra çoğunlukla zekât ve infak etme âyetleri zikroluna geldiği ve müşriklerin dualarını ve kurbanlarını putlar ve tağutlar adına yaptıkları da düşünülünce, bu emrin onların tersine namazdan başka Allah için kurban keserek zekâttan da fazla bir fedakârlıkla kıymetli mallara kıyıp Allah’ın kullarına hayır ve yardımda bulunmak Kevser atıyyesine şükretmek üzere beden ve mal olarak ibadet ve hayır ile meşgul olmayı emretmiş olması en açık ve en esaslı mânâ olduğunda tereddüt edilmez. Bu esas tespit edildikten sonra, bundan mümkün ve muhtemel olabilen diğer bir takım işaretler daha anlamakta ise sevk ve irfan için yasak koyma yoktur. Bu vecihle iş bu “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” âyeti, En’âm Sûresi’nin sonundaki “De ki: “Benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm hep âlemlerin Rabbi Allah içindir. O’nun ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim.” (En’âm, 6/162-163) âyetindeki emri ve Duhâ Sûresi’nin sonundaki “Ve Rabbinin nimetini anlat.” (Duhâ, 93/11) emrinin Kevser hediyesine şükran olmak üzere fiilî bir izahını ifade eder. Bundan dolayı biz de meâlde Kurban kesmek tabiriyle ifadeyi “boğazla” demekten daha uygun bulduk. Ki tefsirinin özeti şu olur: Sana o Kevser’i verdiğimizden dolayı haydi sen Rabbinin lütfuna hem kalben, hem dilinle, hem bütün azalarınla bedenen ve malen her vechile şükretmek üzere Rabbin için ihlas ile namaz kıl, namaz kılmakla beraber kurban da kes. Ona böyle tevhid ve ihlâs ile fedakarane ibadet ve kulluk et ve çok hayır işleyerek nimeti an, Rabbinin sana olan ihsanı kesilmek ihtimali yoktur.

İşte ulema ayet-i kerimede geçen namaz kıl ve kurban kes (nahr) ifadelerini farklı yorumlamışlardır. Bu sebepten ötürü Hanefi mezhebine göre kurban bayramı ve kurban kesmek farz değil, vaciptir. Çünkü bir emrin farziyeti hem sübut, hem de delâlet yoluyla kâfi olmalıdır. Burada katiyet söz konusu değildir. Kurban bayramı namazını kılmaya ve kurban kesmeye delalet, zannîdir.

Ayrıca şunu da ifade edelim ki Hanefi mezhebine göre amel bakımından farz ile vacip arasında bir fark yoktur. Fark, inanç bakımındandır. Vaciplerin yapılmasında farz gibi sevap, terk edilmesinde de azap vardır. İnkâr edilmesi bidattir, günahtır. Oysa farzın inkârı küfürdür.

Allah’u teala bütün Müslümanlara kurban ibadetini müyesser kılıp, bununla O’na kurban olmayı (yaklaşmayı) nasib etsin. Amin.

About the author

avatar

sahidummet

Leave a Comment